۱. وضعیت ایران در آستانه جنگ جهانی اول
در سال ۱۹۱۴، ایران تحت حکومت احمدشاه قاجار، پادشاهی جوان و بیتجربه، قرار داشت. دولت مرکزی ضعیف بود و کنترل کاملی بر تمام مناطق کشور نداشت. بر اساس قرارداد ۱۹۰۷ میان روسیه و بریتانیا، ایران به مناطق نفوذ این دو قدرت تقسیم شده بود؛ شمال تحت نفوذ روسیه و جنوب تحت نفوذ بریتانیا، در حالی که منطقه مرکزی به عنوان منطقه بیطرف تعیین شده بود.
ارتش ایران نیز در وضعیت نامناسبی قرار داشت. نیروهای نظامی محدود و پراکنده بودند و تجهیزات کافی نداشتند. این شرایط، ایران را در برابر تهدیدات خارجی آسیبپذیر میکرد.
۲. اعلام بیطرفی و نقض آن
با آغاز جنگ جهانی اول در اوت ۱۹۱۴، ایران در ۱ نوامبر همان سال بیطرفی خود را اعلام کرد. با این حال، این بیطرفی توسط قدرتهای درگیر محترم شمرده نشد. نیروهای روسیه از شمال و نیروهای بریتانیا از جنوب وارد خاک ایران شدند. همچنین، امپراتوری عثمانی و آلمان نیز به دنبال نفوذ در ایران بودند.
۳. اشغال ایران توسط نیروهای خارجی
الف. جبهه شمال (نفوذ روسیه)
نیروهای روسیه تزاری به بهانه مقابله با تهدیدات عثمانی و آلمان، مناطق شمالی ایران را اشغال کردند. آنها تا دروازههای تهران پیشروی کردند اما از سرنگونی سلسله قاجار خودداری نمودند.
ب. جبهه غرب (نفوذ عثمانی و آلمان)
امپراتوری عثمانی و آلمان سعی داشتند از طریق ایران به مناطق تحت کنترل بریتانیا و روسیه حمله کنند. آنها با حمایت برخی از عشایر محلی، در غرب ایران فعالیتهای نظامی داشتند.
ج. جبهه جنوب (نفوذ بریتانیا)
بریتانیا به منظور حفاظت از منابع نفتی خود در خلیج فارس و مقابله با نفوذ آلمان و عثمانی، نیروهای خود را در جنوب ایران مستقر کرد. در این مناطق، مقاومتهایی از سوی نیروهای محلی صورت گرفت که مهمترین آنها مقاومت دلیران تنگستان و ناصر دیوان کازرونی بود.
۴. پیامدهای اشغال ایران در جنگ جهانی اول
الف. قحطی بزرگ
یکی از تلخترین پیامدهای اشغال ایران در جنگ جهانی اول، وقوع قحطی بزرگ بود. همزمانی اشغال کشور، خشکسالی و بسته شدن مسیرهای تجاری منجر به کمبود شدید مواد غذایی شد. برآوردها نشان میدهد که میلیونها نفر از ایرانیان در این قحطی جان باختند.
ب. تضعیف بیشتر دولت مرکزی
اشغال کشور توسط نیروهای خارجی و درگیریهای داخلی، دولت مرکزی را بیش از پیش تضعیف کرد. این وضعیت منجر به افزایش نفوذ قدرتهای خارجی در امور داخلی ایران شد.
ج. تحرکات ملیگرایانه
نقض بیطرفی و اشغال ایران در جنگ جهانی اول، احساسات ملیگرایانه را تقویت کرد. گروهها و شخصیتهای مختلفی به مقابله با نیروهای اشغالگر پرداختند و خواستار استقلال و تمامیت ارضی کشور شدند.
۵. واکنشهای داخلی به اشغال ایران
الف. تشکیل دولت موقت در غرب ایران
جمعی از رجال سیاسی و نظامی، به منظور مقابله با اشغالگران، از تهران به اصفهان، سپس به اراک و نهایتاً به کرمانشاه رفتند و در آنجا دولت موقت مهاجرین را به ریاست رضاقلی نظامالسلطنه مافی تشکیل دادند. این دولت تلاش داشت با نیروهای اشغالگر مقابله کند، اما با سقوط بغداد، اعضای آن به استانبول مهاجرت کردند.
ب. مقاومتهای محلی
در مناطق مختلف ایران، نیروهای محلی و عشایر در برابر نیروهای اشغالگر مقاومت کردند. این مقاومتها نشاندهنده نارضایتی عمومی از حضور نیروهای خارجی در کشور بود.
جمع بندی
جنگ جهانی اول تأثیرات گستردهای بر ایران گذاشت. بیطرفی ایران در جنگ جهانی اول نادیده گرفته شد و کشور به عرصه رقابت قدرتهای بزرگ تبدیل شد. اشغال ایران، همراه با قحطی و فروپاشی اقتصادی، یکی از سختترین دورانهای تاریخی کشور را رقم زد. در عین حال، این تحولات موجب رشد احساسات ملیگرایانه شد که بعدها در جریان انقلاب مشروطه و تحولات سیاسی قرن بیستم تأثیرگذار بود.
منابع
- آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گلمحمدی و محمدابراهیم فتاحی. نشر نی.
- کاتم، فردریک. ایران، جنگ بزرگ و سیاست جهانی. ترجمه حسن کامشاد. نشر خوارزمی.
- لامبتون، آن لمبتون. تاریخ اجتماعی و اقتصادی ایران. ترجمه جمشید کیانفر. نشر نی.
- حبیب لاجوردی. خاطرات رجال سیاسی ایران، مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد.
