آتشسوزی بزرگ رم در یک نگاه
آتشسوزی بزرگ رم (به لاتین: incendium magnum Romae) در تاریخ ۱۹ ژوئیه سال ۶۴ میلادی آغاز شد. این آتشسوزی در مغازههای بازرگانان اطراف ورزشگاه ارابهرانی رم، یعنی سیرک ماکسیموس شروع شد. پس از شش روز، آتش تا حدی مهار شد، اما پیش از آنکه بتوان خسارات را ارزیابی کرد، شعلهها دوباره زبانه کشیدند و این بار سه روز دیگر ادامه یافتند.
در پایان این حادثه، نزدیک به سهچهارم شهر رم نابود شده بود؛ بهطوریکه ۱۰ ناحیه از ۱۴ ناحیه شهر به طور کامل در آتش سوخته بود. بر اساس گزارش تاسیتوس و نیز سنت مسیحی که بعدها شکل گرفت، امپراتور نرون، مسیحیان ساکن شهر را مسئول این فاجعه معرفی کرد و به همین بهانه، نخستین موج آزار و شکنجه رسمی مسیحیان در امپراتوری روم آغاز شد. در مقابل، برخی تاریخنگاران معاصر، نرون را به ناتوانی در مدیریت بحران متهم کردند.
با این حال، بسیاری از تاریخدانان امروزی معتقدند که تراکم بالای جمعیت در رم و نبود زیرساختهای مناسب برای مقابله با بحرانهایی مانند آتشسوزی، نقش اصلی را در شدت این فاجعه داشتهاند؛ و وقوع چنین رویدادی، در آن شرایط، اجتنابناپذیر بوده است.
زمینههای آتشسوزی بزرگ رم؛ نگاهی به تاریخچه و عوامل مؤثر
آتشسوزی در رم باستان امری رایج بود، بهویژه در خانههای چوبی و پرجمعیت. آتشسوزیهای پیشین نیز بخشهایی از ساختمانهای مهم شهر را نابود کرده بودند. برخی از این موارد عبارتاند از:
- سال ۶ میلادی: این آتشسوزی باعث شد تا امپراتور آگوستوس نیروی ویژهای بهنام واحد نظامی نگهبان شب برای مقابله با آتشسوزیها تأسیس کند.
- سال ۱۲ میلادی: که به تخریب کامل باسیلیکا جولیا انجامید.
- سالهای ۱۴، ۲۲، ۲۶ و ۳۶ میلادی: آتشسوزیهایی در باسیلیکا امیلیا، کمپوس مارتيوس، تپه کائلیان و سیرک ماکسیموس به وقوع پیوستند.
نرون در سال ۵۴ میلادی، در سن ۱۷ سالگی به عنوان امپراتور روم معرفی شد. گرچه سلطنت او با رفتارهایی تند و استبدادی گره خورده است، اما مردم عادی او را دوست داشتند و این اشرافزادگان بودند که با او مخالفت میکردند. نرون در ابتدای سلطنتش تحت تأثیر مشاورانی مانند سِنکا بود، اما به مرور مستقلتر شد.
در سال ۵۹ میلادی، نرون با تشویق معشوقهاش پوپایا، مادر خود آگریپینا را به قتل رساند. سنکا نیز کمی بعد از آن وادار به خودکشی شد. پس از آتشسوزی بزرگ رم در سال ۶۴ میلادی، شایعاتی منتشر شد مبنی بر اینکه نرون خود دستور این آتشسوزی را داده تا جا برای ساخت قصر جدیدش، دوموس آورهآ باز شود.
در زمان وقوع آتشسوزی، نرون احتمالاً در ویلای خود در شهر آنتیوم (حدود ۵۶ کیلومتری رم) حضور داشته و بعدها به رم بازگشته است.
تاسیتوس یکی از مهمترین تاریخنگاران رم باستان بود. او در حدود سال ۵۶ یا ۵۷ میلادی به دنیا آمد و مهمترین آثارش، یعنی تواریخ و سالنامهها، تاریخ امپراتوری رم از سال ۱۴ تا ۹۶ میلادی را پوشش میدهند. اگرچه هنگام وقوع آتشسوزی تنها هشت سال داشت، اما با استفاده از اسناد رسمی، گزارش دقیقی از این فاجعه تاریخی ارائه داد.
در سال ۲۲ پیش از میلاد، آگوستوس بودجهای برای تأسیس یک آتشنشانی اختصاص داد. در سال ۶ میلادی، نیروهای Vigiles بهطور رسمی شکل گرفتند. این گروهها که عمدتاً از آزادشدگان تشکیل شده بودند، مسئولیت نگهبانی از شهر در شب را داشتند، در حالیکه کوهورتهای شهری (cohortes urbanae) این وظیفه را در روز بر عهده میگرفتند.
در زمان آتشسوزی بزرگ رم، هزاران نفر از این نیروها در شهر مستقر بودند. آنها با روشهایی ابتدایی مانند استفاده از سطلهای آب، پتو، سرکه، و تخریب ساختمانهای اطراف، سعی در مهار آتش داشتند.
پیش از این آتشسوزی، آب مورد نیاز شهر رم از طریق ۹ قنات تأمین میشد. این قناتها برای خاموشکردن آتش تجهیز نشده بودند و نگهداری و تعمیر آنها بر عهده نهادی بهنام Curator Aquarum یا «بازرس آب» بود. این نهاد همچنین مسئول پیگیری تخلفات مربوط به استفاده غیرمجاز از آب بود. در نبود ابزارهای مدرن، خاموشکردن آتشها در رم باستان تنها با روشهای ابتدایی مانند سطل، سرکه و تخریب ساختمانها امکانپذیر بود.
چگونه آتشسوزی بزرگ رم آغاز شد و گسترش یافت؟
بر اساس گزارش تاسیتوس، آتشسوزی در مغازههایی آغاز شد که کالاهای قابلاشتعال در آنها نگهداری میشد؛ این منطقه در مجاورت سیرک ماکسیموس و میان دو تپهی کائلیان و پالاتین قرار داشت. وزش بادهای شدید شبانه باعث شد شعلهها با سرعتی بالا در امتداد کامل سیرک گسترش یابند.
ساختار شهر رم باستان نیز نقش مهمی در شدت این فاجعه ایفا کرد. آتش در میان کوچههای باریک و پیچدرپیچ، و در میان آپارتمانهای چوبیِ فشرده، بهراحتی پیشروی کرد. در این بخش از شهر، خبری از ساختمانهای عظیم مانند معابد یا فضاهای باز برای توقف آتش نبود، و همین موضوع باعث سرعت گسترش شعلهها شد.
آتشسوزی سپس از دامنههای پالاتین و کائلیان بالا رفت. جمعیت ابتدا به مناطق آسیبندیده و سپس به دشتها و جادههای روستایی اطراف شهر گریختند. در میانه این هرجومرج، گزارشهایی از غارتگران و آتشافروزان عمدی منتشر شد؛ افرادی که با پرتاب مشعل یا جلوگیری از مهار آتش، به گسترش فاجعه دامن زدند.
برخی از این افراد ادعا میکردند که طبق دستور چنین میکنند، اما هرگز مشخص نکردند چه کسی این فرمان را صادر کرده است. این افراد همچنین متهم به غارت ساختمانهای نیمهسوخته نیز بودند. آتشسوزی بزرگ رم پس از شش روز سوختن مداوم مهار شد، اما به فاصله کوتاهی دوباره شعلهور گردید و این بار سه روز دیگر ادامه یافت.
آزمایشهای مدرن نشان میدهند که آتشسوزیهای بزرگ میتوانند جریان باد خود را ایجاد کنند. همین پدیده، همراه با خاکسترهای سوزانی که به ساختمانهای دورتر میرسند، میتواند به گسترش شعلهها کمک کند. این موضوع میتواند توضیح دهد که چرا برخی شاهدان اعلام کردند که حتی خانههای دور از محل اصلی آتش نیز بهطور ناگهانی شعلهور شدند.
افزون بر نقش باد، این احتمال نیز وجود دارد که برخی از شعلهها عمداً در مناطق دورتر افروخته شده باشند؛ چرا که افراد مشکوکی که مانع خاموشکردن آتش میشدند، همزمان اقدام به غارت اموال مردم نیز کرده بودند.
پیامدهای آتشسوزی بزرگ رم؛ از فاجعه تا سرکوب و بازسازی
بر اساس گزارش تاسیتوس، زمانی که آتشسوزی آغاز شد، نرون در ویلای خود در شهر آنتیوم حضور داشت. او پس از بازگشت به رم، برای کمک به آسیبدیدگان، اقدامات متعددی انجام داد؛ از جمله تأمین غذا و بازگشایی باغها و ساختمانهای عمومی برای اسکان پناهجویان.
از میان ۱۴ ناحیهی رم، سه ناحیه بهطور کامل نابود شدند، هفت ناحیه تنها به خرابههایی سوخته و ویران تبدیل شدند و فقط چهار ناحیه بدون آسیب باقی ماندند. در این فاجعه، ساختمانهای مهمی مانند معبد ژوپیتر استاتور، خانهی باکرههای وستا و قصر شخصی نرون (Domus Transitoria) تخریب یا بهشدت آسیب دیدند. بخشی از فروم رم، محل اقامت و کار سناتورها نیز در آتش سوخت، هرچند فضای باز مرکزی آن بهعنوان بازار و محل تجمع باقی ماند.
شایعات مبنی بر اینکه نرون خود عامل آتشسوزی بوده، با سرعت زیاد او در بازسازی محلهها و ساخت قصر جدیدش به سبک یونانی، شدت گرفت. نرون برای بازسازی شهر، مقررات نوین و آیندهنگرانهای در حوزه ساختوساز وضع کرد تا از سوداگری بیرویه جلوگیری کند و نظم جدیدی برای طرح شهری رم ایجاد کند؛ طرحی که آثار آن تا به امروز در نقشه شهری رم قابل مشاهده است.
او بخش بزرگی از مناطق ویرانشده را بازسازی کرد و کاخی باشکوه بهنام Domus Aurea یا «خانه زرین» ساخت که جایگزین قصر پیشینش شد و حدود ۲.۵ کیلومتر مربع مساحت داشت. این قصر، نواحی پالاتین، دامنههای تپه اسکوئیلین و بخشی از تپه کائلیان را در بر میگرفت. با این حال، بسیاری از تاریخنگاران معتقدند که نرون حتی بدون آتشسوزی هم میتوانست زمینهای لازم برای ساخت قصر را تصرف کند، چرا که بیشتر این زمینها در مالکیت خودش بود.
برای تأمین هزینههای بازسازی رم، مالیاتها بهشدت افزایش یافتند، بهویژه در استانهای تحت سلطه امپراتوری. همچنین، دولت نرون برای جبران کسری بودجه، ارزش پول روم را کاهش داد که برای نخستینبار در تاریخ این امپراتوری باعث افزایش تورم شد. در اقدامی دیگر، نخالههای ساختمانی حاصل از آتشسوزی، برای پر کردن باتلاقهای آلوده به مالاریا در نزدیکی شهر مورد استفاده قرار گرفتند.
در ادامه، نرون جامعه مسیحی رم را مسئول این آتشسوزی معرفی کرد. مسیحیان دستگیر، شکنجه و کشته شدند. برخی از آنان برای سرگرمی مردم، به دست سگها تکهتکه شدند و برخی دیگر به شکلی مضحک و دردناک بر صلیب کشیده شدند. بر اساس نوشتههای ژروم قدیس، شمار کشتهشدگان مسیحی در این سرکوب به ۹۷۹ نفر میرسید.
روایتهای متناقض درباره آتشسوزی بزرگ رم؛ حقیقت چه بود؟
روایتهای تاریخی از آتشسوزی بزرگ رم بر پایهی سه منبع ثانویه اصلی شکل گرفتهاند: کاسیوس دیو، سوئِتونیوس و تاسیتوس. متأسفانه منابع اولیه که احتمالاً نوشتههای مورخانی همچون فابیوس روستیکوس، مارکوس کلوویوس روفوس و پلینی بزرگ را در بر میگرفتند، از بین رفتهاند.
در غیاب این منابع مستقیم، روایتهای متفاوتی درباره نقش نرون در این آتشسوزی در طول تاریخ مطرح شده است. دستکم شش داستان متفاوت درباره ارتباط نرون با این فاجعه تاریخی وجود دارد:
- نرون در خفا دستور آتشافروزی داد: برخی معتقدند که نرون به طور پنهانی، افرادی را که خود را به مستی زده بودند، برای افروختن آتش در سراسر شهر اعزام کرد. در این روایت، نرون در حالی که بر تپه پالاتین از کاخش نظارهگر شعلهها بود، مشغول آوازخوانی و نواختن چنگ نیز بود.
- دستور آشکار نرون برای آتشافروزی: در روایت دیگر، نرون بهطور علنی دستور به آتشزدن شهر داد و این بار از برج Maecenas در تپه اسکوئیلین شعلههای آتش را تماشا میکرد، در حالیکه آواز میخواند.
- نرون پشت پرده و آواز در منطقهای خصوصی: نسخهای دیگر میگوید که نرون دستور آتشسوزی را صادر کرد، ولی تنها شایعاتی وجود داشت که او از منطقهای خصوصی، آوازی را در جریان شعلهور شدن شهر اجرا کرده است.
- تخریب شهر برای بازسازی دلخواه: بر اساس برخی تحلیلها، نرون قصد داشت رم را ویران کند تا بدون نیاز به مجوز سنا، طرح شهر را مطابق خواسته خود ویرایش و از نو بسازد.
- اتهامزنی به مسیحیان برای گریز از مسئولیت: یک فرضیه دیگر میگوید که نرون آتشسوزی را به راه انداخت، اما برای گریز از اتهام، مسیحیان که از پیش نزد مردم منفور بودند را عامل آن معرفی کرد.
- آتشسوزی یک حادثه بود: در سادهترین روایت، آتشسوزی بهطور کاملاً تصادفی زمانی آغاز شد که نرون در شهر آنتیوم حضور داشت و او هیچ نقشی در آغاز آن نداشت.
کدام روایت به واقعیت نزدیکتر است؟
با توجه به نبود منابع اولیه و تناقض روایتها، تعیین حقیقت قطعی دشوار است. با این حال، بسیاری از تاریخنگاران امروزی معتقدند که گرچه نرون از این فاجعه برای پیشبرد اهداف خود بهره برد، اما نقش مستقیم او در آغاز آتشسوزی اثباتنشده باقی مانده است.
همچنین نگاهی بیندازید به:
«دلایل سقوط امپراتوری روم چه بود؟ بررسی 8 دلیل سقوط روم»
منابع
- ویکیپدیای انگلیسی، آتشسوزی بزرگ رم 🔗
